SORUNUN TANIMI
Son on yılda Türkiye’de çocuklara yönelik istismar, ihmal, şiddet, yoksulluk, okul terkleri, çocuk işçiliği, suça sürüklenme ve akran zorbalığı gibi çok boyutlu sorunlar belirgin biçimde artmıştır. Ortaya çıkan bu tablo, ülkede derinleşen bir “çocukluk krizi”ne işaret etmektedir. Krizin nedenleri çok boyutlu bir analiz gerektirse de çocuk politikalarının bütüncül bir çerçeveden yoksun oluşunun bu sorunların büyümesinde belirleyici bir paya sahip olduğu açıktır.
Bütüncül çocuk politikalarının eksikliği nedeniyle, çocukların yaşam hakkı, korunma hakkı, eğitim hakkı, katılım hakkı ve sosyal güvenlik hakkı başta olmak üzere temel hakları sistematik biçimde zayıflamakta ve yeterince güvence altına alınamamaktadır.
SORUNUN KAYNAKLARI
1. Kurumsal Boşluk ve Çocuklara Özgülenmiş Kurumlaşmanın Olmaması
Türkiye’de çocuk politikaları Millî Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Gençlik ve Spor Bakanlığı gibi farklı bakanlıkların görev alanına dağılmış durumdadır. Bu çerçevede çocuk refahı alanında en merkezi sorumluluk Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’na verilmiş olsa da, Bakanlık çok geniş ve birbirinden farklı hedef gruplarına—kadınlar, yaşlılar, engelliler, gençler, gaziler, şehit ve gazi yakınları gibi—eşzamanlı hizmet sunmakla yükümlüdür. Her ne kadar bünyesinde bir çocuk hizmetleri genel müdürlüğü bulunsa da bu kadar geniş bir görev yelpazesinde politika geliştirme, eşgüdüm sağlama, denetim yapma ve doğrudan hizmet sunma sorumluluklarının bir arada olması çocuklara özgü ihtiyaç ve sorunlara yeterli odaklanmayı güçleştirmektedir.
2. Uzmanlaşma Eksikliği ve Eğitim Yetersizliği
Çocuklarla çalışan profesyonellerin önemli bir bölümü—öğretmenler, rehberlik uzmanları, sosyal hizmet personeli, sağlık çalışanları, kolluk kuvvetleri ve yerel yönetim birimleri—çocuk koruma, çocuk hakları, travma, risk değerlendirmesi ve çocuk refahı müdahale teknikleri konusunda yeterli ve sürekli bir uzmanlık eğitimine sahip değildir. Mevcut eğitim ve hizmet içi programlar hem içerik hem süre hem de uygulama kapasitesi bakımından sınırlı kalmakta; böylece çocuk odaklı bir mesleki yeterlilik standardı oluşturulamamaktadır.
Bu durum, istismar ve ihmalin erken tespit edilememesi, doğru risk değerlendirmesinin yapılamaması, travmaya maruz kalan çocuklarla doğru iletişimin kurulamaması, travma durumunda ilgili diğer meslek grupları ve kurumlar ile gerekli koordinasyonun sağlanamaması gibi sorunlara neden olmaktadır.
3. Yetersiz Finansman ve Çocuk Odaklı Fon Eksikliği
Türkiye’de çocuk refahı alanına ayrılan kamu kaynakları, hem genel bütçe hem de yerel yönetim bütçeleri düzeyinde sınırlı ve süreklilikten uzaktır. Belediyelerin çoğunda ve merkezi düzeyde çocuklara özgülenmiş zorunlu bir bütçe kalemi bulunmamakta; çocuklara yönelik sosyal yardımlar ise çoğunlukla ebeveynler üzerinden dolaylı biçimde aktarılmaktadır. Bu durum, yardımların çocuklara doğrudan ulaşmasını güçleştirdiği gibi, çocuk odaklı bir yaklaşım yerine çocukların ihtiyaç ve haklarının araçsallaştırıldığı, ağırlığın aile destek politikalarına verildiği bir yapının oluşmasına yol açmaktadır. Bunun yanında, çocukların güvenliklerinin sağlanması, çocuk işçiliğinin önlenmesi, yoksul çocukların desteklenmesi, eğitime erişimlerinin artırılması, sağlık durumlarının izlenmesi gibi kritik hizmetlerin büyük bölümü kısa süreli ve dar kapsamlı projeler aracılığı ile sağlanmaya çalışılmaktadır.
Bu yaklaşımda finansmanın zayıf ve öngörülemez oluşu, çocuklara yönelik koruyucu/önleyici hizmetlerin güçlenmesini ve sürekliliğini engelleyen temel yapısal sorunlardan biridir.
4. Politikalarda Süreksizlik ve Öngörülemezlik
Diğer yandan, ulusal ölçekte çocuk odaklı bir bütçenin bulunmaması, özellikle dezavantajlı kesimlerden gelen çocukların beslenme, eğitim, güvenlik ve barınma gibi temel ihtiyaçlarının karşılanmasında en önemli yapısal engellerden birini oluşturmaktadır. Merkezi düzeyde yeterli ekonomik kaynağın ayrılmaması, okul terk oranlarını artırmakta, beslenme yetersizliğine yol açarak çocukların gelişim ve sağlık haklarını derinden etkilemektedir. Bu durum, çocukların bilişsel kapasitelerinin gelişmesini olumsuz yönde etkilediği gibi, eğitimde eşit imkânlara erişme hakkını da ciddi biçimde zayıflatmaktadır.
Proje ve sosyal yardım esaslı kaynak sağlama yaklaşımı, çocuklara yönelik hizmetleri ekonomik dalgalanmalara son derece açık hale getirmekte; süreçlerde yer alan hizmet sağlayıcıların çokluğu ise kurumsal sorumluluğun muğlaklaşmasına yol açmaktadır. Bu durum, çocuklara dönük hizmetlerin süreklilik ve zorunluluk temelinde değil, büyük ölçüde keyfiliğe, proje döngülerine ve kısa süreli müdahalelere bağlı biçimde yürütülmesine neden olmaktadır.
5. Yetersiz Sosyal Koruma
Türkiye’de sosyal koruma mekanizmaları, çocukların temel ihtiyaçlarını karşılamada hem kapsam hem de erişilebilirlik açısından yetersiz kalmaktadır. Çocuk yoksulluğu oranının yüksek seyretmesine rağmen evrensel bir ücretsiz okul yemeği programının bulunmaması, özellikle düşük gelirli hanelerde yaşayan çocukların okul devamlılığı, öğrenme kapasitesi, fiziksel gelişimi ve sağlık hakkı açısından risk oluşturmaktadır.
Bunun yanında, Türkiye’de okul sosyal hizmeti uygulamasının kurumsallaşmamış olması, etkin bir sosyal koruma sisteminin sağlayabileceği istismar, ihmal, akran zorbalığı, okul terkleri ve psikososyal risklerin erken tespit edilmesi ve müdahale edilmesi gibi kritik müdahale fırsatlarının ortaya çıkmasını engellemektedir.
Bu çok yönlü sosyal koruma eksikliği, çocukların sağlıklı gelişme haklarını zayıflatan temel bir yapısal sorun olarak karşımıza çıkmaktadır.
6. Denetim ve Hesap Verebilirliğin Zayıflığı
Çocuklarla ilgili görev ve sorumluluk üstlenen kurumların, çocuk güvenliğini sağlamaya ve çocuk haklarını hayata geçirmeye yönelik faaliyetleri, hizmet sunum süreçleri, uygulamaları ve çocuklarla temas biçimleri düzenli olarak izlenmemektedir. Bu alanlarda yol gösterici olacak prosedürler ve standartlar yeterince geliştirilmemiştir.
Bunun yanı sıra, çocuk haklarına yönelik ihlallerin tespit edilmesini, izlenmesini ve kamuoyuna duyurulmasını sağlayacak; çocuklara özgülenmiş ve çocukların doğrudan erişebileceği bağımsız yapılar bulunmamaktadır. Bu eksiklik, kurumlarda yaşanan ihlallerin görünür hale gelmesini güçleştirdiği gibi, çocukların şikâyet ve başvuru mekanizmalarına erişimini de önemli ölçüde sınırlamaktadır.
Hesap verebilirlik ve denetimin düşük olduğu bu yapı, çocukların güvenliği için risk oluşturmakta ve kamu hizmetlerinin niteliğinin iyileştirilmesini engelleyen önemli bir yapısal sorun olarak karşımıza çıkmaktadır.
7. Çocuk Katılımının Yetersiz Olması
Türkiye’de çocukların kendilerini ilgilendiren konularda söz sahibi olabilecekleri, görüşlerini ifade edebilecekleri ve karar alma süreçlerine etkin ve işlevsel olarak katılabilecekleri mekanizmalar yeterince gelişmiş değildir. Okullarda, yerel yönetimlerde, sosyal hizmetlerde ve ulusal düzeyde çocuk katılımını güvence altına alan yapılar sadece söz söyleme hakkıyla sınırlı uygulamalardan ibarettir.
Oysa çocuk katılımı, yalnızca “çocukların fikir beyan etmesi” olarak görülmemeli, kamusal hizmetlerin niteliği üzerinde doğrudan etkisi olan bir kamu politikası aracı olarak değerlendirilmelidir. Bilimsel veriler, çocuk katılımını güçlendiren önlemlerin alındığı durumlarda çocukların başvuru mekanizmalarını daha iyi tanıdığını, ihmal ve istismar vakalarını daha kolay bildirebildiklerini ve akran zorbalığının belirgin biçimde azaldığını göstermektedir. Bu nedenle, güçlü ve etkin çocuk katılımı, çocuklara yönlendirilen politikaların niteliğini ve erişimini artıran değerli bir politika unsuru olarak kabul edilmelidir.
POLİTİKA ÖNERİLERİ
1. Kurumsal Boşluk
Çocuklara Özgülenmiş Kurumlar ve Merkezler Artırılmalıdır. Bu bakımdan,
- Çocuk Bakanlığı kurulmalıdır.
Farklı bakanlıklar tarafından ürütülen çocuk politikaları bu bakanlık tarafından izlenmeli, koordinasyon, veri izleme ve strateji geliştirme tek merkezden yürütülmelidir. - Ulusal Çocuk Politikası Koordinasyon Kurulu oluşturulmalıdır.
MEB, ASHB, Sağlık, İçişleri, Adalet, Gençlik ve Spor gibi tüm kurumlar arasında zorunlu eşgüdüm sağlanmalıdır. - Çocuk Hakları Etki Analizi zorunlu hale getirilmelidir.
Her yasa, yönetmelik ve yerel politika, yürürlüğe girmeden önce çocuklar üzerindeki etkisi yönünden değerlendirilmelidir. - Yerel Yönetimlerde Çocuk Birimleri zorunlu hale getirilmelidir.
Her belediyede “Çocuk Hizmetleri Daire Başkanlığı” veya eşdeğer yapı kurulmalıdır. - TBMM Çocuk Hakları Komisyonu etkin ve sürekli bir şekilde faaliyet göstermelidir.
2. Uzmanlaşma Eksikliği ve Eğitim Yetersizliği
Çocuk Refahı Alanında Uzmanlaşma Artırılmalıdır. Bu bakımdan;
- Çocuk koruma alanında ulusal mesleki yeterlilik standardı oluşturulmalıdır.
Polis, öğretmen, sağlık personeli, sosyal hizmet uzmanı gibi tüm meslek grupları için çocuk odaklı zorunlu yeterlilik tanımlanmalıdır. - Üniversitelerde “Çocuk Refahı ve Koruma, Çocuk Hakları” yüksek lisans ve doktora programları açılmalıdır.
Akademik uzmanlık alanları yaratılarak kurumsal kapasite artırılmalıdır.
- Sürekli hizmet içi eğitim zorunlu hale getirilmelidir.
Risk tespiti, istismar belirtileri, çocukla iletişim, travma bilgili yaklaşım eğitimleri standartlaştırılmalıdır. - Çocukla çalışan kuruluşlarda akreditasyon sistemi kurulmalıdır.
Kurumlar, çocuk hakları standartlarına uygunluğu üzerinden düzenli denetime tabi tutulmalıdır.
3. Yetersiz Finansman ve Çocuk Odaklı Fon Eksikliği
Çocuklara Özgülenmiş Ekonomik Kaynaklar Sağlanmalıdır. Bu bakımdan;
- Ulusal Çocuk Fonu kurulmalıdır.
Merkezi bütçeden zorunlu bir oran bu fona aktarılmalı; fon, yalnızca çocuk refahı hizmetlerinde kullanılmalıdır. - Yerel yönetimlerde çocuk bütçesi zorunlu hale getirilmelidir.
Belediyeler, bütçelerinin belirli bir yüzdesini doğrudan çocuk hizmetlerine ayırmakla yükümlü olmalıdır. - Proje temelli finansman yerine kalıcı hizmet modeli benimsenmelidir.
Koruyucu hizmetler, dönemsel AB projelerine bağımlı değil, kamu bütçesiyle sürdürülebilir olmalıdır. - Çocuk Yoksulluğunu İzleme Sistemi kurulmalı ve finansman planlaması bu verilere göre yapılmalıdır.
4. Politikalarda Süreksizlik ve Öngörülemezlik
Politikalar Öngörülebilir, Düzenli, Sistemli ve Sürekli olmalıdır. Bu bakımdan;
- Mevcut Ulusal Çocuk Hakları Strateji Belgesi uygulamada etkin biçimde hayata geçirilmelidir.
- Strateji Belgesi etkili bir şekilde izlenmeli ve düzenli olarak kamuoyunu bilgilendiren şeffaf raporlamaya tabi tutulmalıdır. Stratejinin uygulanma düzeyinin bağımsız izleme mekanizmalarınca değerlendirilmesi sağlanmalıdır.
- Çocuk hizmetlerinin proje temelli yürütülmesine son verilerek kalıcı kamu hizmeti modeline geçilmelidir.
- Çocuk koruma, sosyal hizmet, okul sosyal hizmeti, psikososyal destek ve beslenme programları proje döngülerine bağlı olmadan sürekli kamu hizmeti olarak yürütülmelidir.
5. Yetersiz Sosyal Koruma
Çocukların Temel Haklarını, Güvenliklerini ve Kamusal Hizmetlere Ulaşımlarını Artıran Sosyal Destek Mekanizmaları Geliştirilmelidir. Bu bakımdan;
- Evrensel ve ücretsiz okul yemeği programı başlatılmalıdır.
Türkiye genelindeki tüm devlet okullarında en az bir sağlıklı öğün ücretsiz sağlanmalıdır. - Çocuk yoksulluğunu azaltmaya yönelik “Çocuk Gelir Desteği” uygulanmalıdır.
Hane yerine çocuğa tanımlı düzenli gelir desteği verilmelidir. - Okul sosyal hizmeti uygulaması kurumsallaştırılmalıdır.
Her okula en az bir sosyal hizmet uzmanı atanmalı; risk tespiti, vaka yönetimi ve aile danışmanlığı sistematik hale gelmelidir. - Her mahallede “Aile ve Çocuk Destek Merkezi” kurulmalıdır.
Riskli durumların düzenli izlenmesini, çocukların ihtiyaçlarının değerlendirilmesini ve erken müdahale hizmetlerini sağlayacak mahalle temelli merkezler oluşturulmalıdır. - Ulusal Çocuk Acil Yardım Hattı kurulmalıdır
Çocukların doğrudan arayabileceği, çocuk dostu iletişimle çalışan, 7/24 erişilebilir bir acil destek hattı oluşturulmalıdır.
6. Denetim ve Hesap Verebilirliğin Zayıflığı
Kurumların Çocuk Sorumlulukları Düzenli Takip Edilmelidir. Bu bakımdan;
- Ulusal ve yerel düzeyde çocuk ombudsmanlıkları kurulmalıdır.
Çocuklar doğrudan başvurabilmeli; kurumlara bağımsız denetim uygulanmalıdır. - Çocuk koruma kurumları için standart denetim protokolleri oluşturulmalıdır.
Kreş, yurt, bakım evi, okul ve sosyal hizmet merkezleri düzenli ve bağımsız biçimde denetlenmelidir. - Çocuk Hakları Performans Raporu zorunlu hale getirilmelidir.
Tüm kurumlar çocuklara yönelik faaliyetlerini yıllık rapor olarak TBMM’ye sunmalıdır. - Şeffaflık mekanizmaları güçlendirilmelidir.
Çocuk koruma ihlalleri, istismar vakaları, denetim sonuçları kamuoyuna açık bir veri tabanında yayımlanmalıdır.
7. Çocuk Katılımının Yetersiz Olması
Çocukların Politikalarda ve Uygulamalarda Etkin Katılımı Sağlanmalıdır. Bu bakımdan;
- Ulusal Çocuk Katılım Stratejisi hazırlanmalıdır.
- Okullarda çocuk katılım komiteleri zorunlu hale getirilmelidir.
Çocuklar okul kurallarının, sosyal etkinliklerin ve güvenlik politikalarının belirlenmesine katılmalıdır. - Belediyelerde zorunlu çocuk meclisleri kurulmalıdır.
Karar süreçlerine çocuk görüşü alınması mevzuatla güvence altına alınmalıdır. - Bakanlık ve TBMM düzeyinde çocuk danışma kurulları oluşturulmalıdır.
Politika tasarılarında çocukların görüşü alınmalıdır. - Çocuklara erişilebilir başvuru ve şikâyet mekanizmaları oluşturulmalıdır.
Çocuk dostu dijital başvuru hattı, anonim bildirim araçları ve rehber destek sistemi kurulmalıdır.
8. Çocuk Haklarının Bütüncül Hale Getirilmesi
Çocuk Hakları ve Güvenliğinin Sağlanması Tüm Kamusal Politika ve Süreçlerde Temel İlke Olarak Uygulanmalıdır. Bu bakımdan;
- Çocuk Hakları İzleme Enstitüsü kurulmalıdır.
Veri toplama, araştırma, değerlendirme ve politika önerileri geliştirme görevi üstlenmelidir. - Çocuklara yönelik tüm hizmetler “çocuk hakları standartlarına” göre yeniden yapılandırılmalıdır.
- Çocuklarla ilgili tüm kurumlarda çocuk güvenliği politikaları hazırlanmalıdır.
Sonuç
Çocuk katılımının, güçlü kurumsal yapıların, uzmanlaşmış personelin ve sürdürülebilir bir finansman modelinin yokluğu, çocukların yaşadığı tüm krizlerin ortak zeminini oluşturmaktadır. Bu nedenle çocukların yaşam hakkı, güvenliği, refahı ve korunması ancak kurumsallaşmış, bütçe ayrılmış, uzmanlaşmış ve çocukların söz hakkına dayalı bir çocuk refahı sistemi ile mümkündür.
Prof. Dr. Yasemin Mamur Işıkçı (Giresun Üniversitesi)
Dr. Feyza Kalav İdrisoğlu (Çankırı Karatekin Üniversitesi)